Lenfa yolu ile : Lenfa içinde alyuvar bulunmayan bir tür kandır. Mikroplar doğrudan doğruya lenf kanallarına girerek bu yolları hastalandırmasına lenfajit adı verilir. Bunun en açık belirtisi, parmak ucundaki bir yaradan kolda ve koltuk altına kadar kırmızı renkteki çizgi ve koltuk altı bezinin şişmesi bir lenfajit belirtisidir.
Lenf bezleri vücutta koruyucu set özelliği taşır. Bu setin yıkılması hastalığın vücuda yayılması demektir.

Sinir yolu ile : Virüsler vücuda yayılmayı daha çok sinir yolu ile sağlarlar. Sinir yolu ile aynı zamanda mikrop toksinleri (zehirleri) de yayılır.
Sinir yolu ile yayılan mikroplar önce sinir dokusunun bir bölümünü hastalandırır. Bunun sonucu olarak ta bütün vücudu etkisi altına alabilir.
Tetanoz toksini merkez sinir sisteminde, çocuk felci virüsü ise omurilikte hastalık meydana getirir.

Mikrobun üç ayrı yayılma şekli:
Mikroplar vücuda girdikten sonra üç ayrı şekilde yayılırlar.

* Girdikleri yerde hastalık meydana getirirler. Bu tür mikropların meydana getirdikleri hastalıklar yılancık ve mantar hastalıkları ile benzerleridir.

* Mikropların bir diğer cinsi de girdikleri yere yerleştikten sonra kan ve lenf yolu ile daha uzaktaki organlara giderler. Bu tür yayılmada ilk hastalık belirtisi mikrobun vücuda girip yerleştiği ilk yerde görülür. Bunu takiben de vücudun diğer bölümlerinde çeşitli belirtiler ortaya çıkar. Bu tür mikroplar arasında menengokoklar sayılabilir. Bu mikroplar bademcikler üzerinde iltihap meydana getirir daha sonra da kan yolu ile beyin zarlarına giderek burada iltihaplar yapar ve menenjiti ortaya çıkara.

* Üçüncü yayılma türünde ise mikrobun girdiği yerde hiç bir hastalık belirtisi görülmez. Mikroplar doğrudan doğruya hastalık yapacakları organa gider ve orada çoğalırlar. Tüberküloz menenjiti bu tür bir yayılma gösterir.

Hastalık taşıyan canlı aracılar ise bit, pire, kene ve kan emen sinekler ile farelerdir.
Bir aracı hayvan vücudunda gelişime uğrayan mikrop buradan bir insana geçerse derhal hastalık etkisini gösterir. Hayvanlar kanalı ile insanlara geçen hastalıkların başında veba, verem, tifüs ve sıtma gelir. Bu tür bulaşma çoğu zaman büyük kitleleri etkileyen salgınlara da yol açabilir.

Bazı mikropların salgın yapma özellikleri çok fazladır. Nezle, grip ve çiçek virüsleri salgın yönünden çok kuvvetlidir. Hava yolu ile bulaştıkları için geniş bir yayılma alanları vardır.
Bazı mikroplar vücuda girdikten sonra çok kolay yayılır ve hastalık meydana getirirler. Özellikle tifo gibi ağır hastalıkları meydana getiren mikroplar hemen kana ve lenfe geçerler.

Mikropların bir başka türü de sadece girdikleri bölgede hastalık yapar ve çevreye yayılmazlar. Yılancık hastalığını meydana getiren mikrop bu cinstendir.
Aynı hastalığı yapan mikropların da hastalığı meydana getirme gücü bakımından birbirlerinden farklı oldukları görülmüştür. Mesela difteri basilinin üç ayrı tipi vardır. Her birinin meydana getirdiği hastalık difteridir ama vücuttaki şiddet derecesi değişiktir.

Hastalık yapma özelliğindeki bir mikrop insan vücuduna girince ya normal süresi sonunda hastalık yaratır ya da sinsi olarak kalır. Vücuda girdikten sonra üreyerek çoğalan mikroplar çeşitli yollarla dışarı atılırlar. Bu atılış yollarının başlıcaları ağız, burun, boğaz, solunum sistemi, balgam ve tükürüktür. Sindirim sistemi hastalıklarında dışkı, böbrek hastalıklarında da idrar mikrop taşımaktadır. Bazı hastalıklarda ise mikroplar kanda toplanır. Aracı bazı hayvanlarda insan kanından aldıkları mikroplan başkalarına bulaştırırlar. Bu yolla bulaşan hastalıkların başında sıtma gelir.

İnsanlığın var oluşu kadar eski olan mikroplar ancak 1676 yılında Antony Van Leeuwenhoek’in mikroskobu buluşu sonucu ortaya çıkmışlardır. Mikroplar üzerindeki en başarılı çalışmaları Fransız kimyageri Pasteur ile Alman Bilgini Robert Koch yapmıştır.
Mikropların keşfiyle birlikte bunlara karşı koruyucu ilâçlar, aşılar ve serumlar da bulunarak, yaptıkları hastalıklara karşı korunma imkânları doğmuştur.
İnsan vücudunda hastalık yapan mikroplar bakteriler, virüsler, riketsiyalar, mantarlar, protozoerler ve metazoerlerdir.

Bakteriler

Bakterilerin büyüklükleri ortalama birkaç mikrop (Bir mikrop milimetrenin binde biri) kadardır. Biçimlerine göre isim alırlar. Çomak şeklinde olanlarına basil, burgu biçiminde olanlarına vibriyon ve toparlak olanlara da kok adı verilir.

1-) Koklar : Koklar ya tam yuvarlak ya yumurta biçimi ya da kahve tanesi biçiminde olurlar. Çoğalma şekilleri ikiye bölünme şeklindedir. Çoğalma sırasındaki bölünme ile birbirlerinden tamamen ayrılanlarına mikrokoküs, tam ayrılmayanlarına da diplokoküs denilir. Kokların bazıları da bölünerek teşbih şeklini alır. Buna da streptokok, üzüm salkımı biçimini alanlara stafilakok denilmektedir. Streptokok ve stafiakoklar daha çok iltihap yapan mikroplardır.

2-) Basiller : Basillerin boyları enlerinden daha çoktur. Bunlara bir çomağı andırdıkları için basil adı verilir. Basillerin de çoğalması ikiye bölünme şeklindedir. Bölündükten sonra ya teşbih gibi dizilirler buna streptobasil, ya da V harfine benzer bir biçim alırlar buna da kornebakteriler adı verilir.
Basiller arasında daha çok dizanteri, tifo, veba, tetanoz, difteri, şarbon hastalıklarını yapan mikroplar bulunur.

3-) Vibriyonlar : Burgu biçimindeki bu bakteriler daha çok sularda bulunur.
Bu bakteriler vücuda sindirim sistemi yolu ile girer ve kolera gibi tehlikeli hastalıkları yaparlar.

Virüsler

Elektronik mikroskoplarla (ultra mikroskop) görülebilecek kadar küçük mikroplardır. Sürdürülen araştırmalar günümüzde bile yeni yeni virüsleri ortaya çıkarmaktadır.
Bir virüsün çoğalabilmesi için mutlaka bir canlı hücrede yerleşmesi gerekmektedir. Virüsler de bakteriler gibi bölünerek çoğalırlar.
Virüsler, nezle, soğuk algınlığı, kabakulak, kızamık, kızamıkçık, çiçek, çocuk felci, kuduz gibi hastalıkları yapar.

Riketsiyalar

Virüsler gibi, riketsiyalar da bir canlı hücre içinde üreyebilen ve 300 – 500 mikron büyüklüğünde mikroplardır.
Pire ve bit gibi hayvanlar aracılığı ile deri yolu ile bulaşır. Çok nadir olarak ta hava ve suyolu ile geçtiği görülür.
Riketsiyalar tifüs, fare tifüsü, kayalık dağlar humması ve Marsilya humması gibi hastalıkları yaparlar.

Mantarlar ve protozoerler

Mantarlar tabiatta çok yaygın bulunan küçük canlılardır. Genellikle deri hastalıklarını yaparlar.
Özellikle küçük çocuklarda görülen ve pamukçuk hastalığı adı verilen hastalık kandida alikans denilen mantarın ortaya çıkardığı bir durumdur.
Protozoerler ise değişik biçim ve büyüklükteki tek hücreli canlılardır. Bunların gözle görülebilecek büyüklükte olanları da vardır. Bazılarının ortalarında kamçıya benzer bir oluşum, bazılarının etraflarında titrek tüyler bulunur. Her iki oluşum da bu tek hücreli canlının hareketini sağlar.
Protozoerler de ikiye bölünerek çoğalırlar. Ancak bunların bazılarında cinsel birleşme görülür. Tabiattaki en ilkel cinsel birleşme protozoerler arasındadır.
Bağırsaklardaki amipli dizanteriyi ve kanda sıtmayı meydana getiren bu tek hücreli canlılardır.